Öd kisəsi daşları — dünyada ən çox görülən cərrahi xəstəliklərdən biridir. Qadınlarda kişilərə nisbətən iki dəfə daha çox rast gəlinir. Daşların böyük əksəriyyəti illər boyu heç bir əlamət vermədən mövcud ola bilər. Lakin bəzi hallarda kəskin ağrı, qızdırma, sarılıq kimi ağırlaşmalar inkişaf edir.
Öd Kisəsi və Öd Nədir?
Öd kisəsi qaraciyərin altında yerləşən armudabənzər, kiçik bir orqandır. Qaraciyər tərəfindən istehsal olunan öd mayesini saxlayır. Yemək zamanı — xüsusilə yağlı yemək — öd kisəsi büzülür, öd onikibarmaqlı bağırsağa axır və yağların həzminə kömək edir.
Öd Daşları Necə Əmələ Gəlir?
Öd mayesinin kimyəvi tarazlığı pozulduqda müxtəlif maddələr çökərək daş əmələ gətirir. Növünə görə:
- Xolesterol daşları (80–90%): Ən geniş yayılmış növdür. Öd mayesindəki xolesterol həddən artıq çox olduqda kristallaşır.
- Piqment daşları (10–20%): Bilirubinin artıq miqdarından əmələ gəlir. Qaraciyər xəstəlikləri, hemolizsiz anemiyalarda görülür.
Risk Amilləri
- Cins: Qadınlarda, xüsusilə hamilə olmuş qadınlarda risk daha yüksəkdir
- Yaş: 40 yaşdan sonra tezlik artır
- Piylənmə: Öd mayesindəki xolesterol miqdarını artırır
- Sürətli çəki itkisi: Öd durğunluğuna yol açır
- Diabetlilər: Öd kisəsi hərəkətliliyi azalır
- Ailə tarixi: İrsi meyl mövcuddur
- Estrogen müalicəsi: Xolesterol sekresiyasını artırır
Əlamətlər
Öd kisəsi daşlarının əksəriyyəti (60–80%) asimptomatikdir — heç bir problem yaratmır. Lakin daş öd kisəsi boğazını və ya öd axacağını tıxadıqda:
- Öd qoliqası: Sağ alt qabırğaaltı bölgədə, yağlı yemək sonrası başlayan kəskin, spastik ağrı. 1–5 saat davam edə bilər. Sağ çiyinə və kürəyə yayıla bilər.
- Bulanma, qusma: Ağrıya müşayiət edən
- Qızdırma, sümük üşütmə: Xolesistitin (öd kisəsinin iltihabının) əlaməti
- Sarılıq: Gözün ağının sarıya çevrilməsi — öd axacağı tıxanmasının göstəricisi
- Tünd sidik, açıq rəngli nəcis: Xolestaz əlaməti
Diaqnostika
- Ultrasəs (USM): Ən əsas diaqnostik üsuldur. Öd daşlarını 95% dəqiqliklə aşkarlayır.
- Qan analizi: İltihab göstəriciləri, qaraciyər fermentləri, bilrubin
- KT və ya MRT (MRCP): Öd axacaqlarının vəziyyətini qiymətləndirir
Müalicə: Laparoskopik Xolesistektomiya
Öd kisəsinin çıxarılması (xolesistektomiya) öd daşlarının yeganə radikal müalicəsidir. Müasir tibbdə bu əməliyyat demək olar ki, tam laparoskopik şəkildə həyata keçirilir.
Laparoskopik Əməliyyat Necə Aparılır?
- Ümumi anesteziya altında qarın boşluğuna CO₂ qazı vurularaq yer yaradılır
- 3–4 ədəd 5–12 mm-lik kiçik kəsik vasitəsilə laparoskop və alətlər daxil edilir
- Öd kisəsi xüsusi klipslər ilə bağlanır və bütövlükdə çıxarılır
- Əməliyyat orta hesabla 30–60 dəqiqə çəkir
Laparoskopik Üsulun Üstünlükləri
- Minimal kəsik — estetik nəticə
- Az ağrı, az qanaxma
- Qısa xəstəxana qalışı (1–2 gün)
- 7–10 gün ərzində işə qayıdış
- Açıq əməliyyata nisbətən daha az ağırlaşma
Əməliyyatdan Sonra Qida Rejimi
Öd kisəsi çıxarıldıqdan sonra qaraciyər birbaşa ödü bağırsağa axıdır. Buna adaptasiya müddəti tələb olunur:
- Əməliyyatdan sonra ilk 2–4 həftə: az yağlı, lifli qida
- Yağlı qidalara (qızartma, kərə yağı) yavaş-yavaş qayıdılır
- Böyük əksəriyyəti 4–6 həftə sonra normal qidaya keçir