Qəbizliyə qarşı nə etməli? 5 qızıl qayda və Bristol nəcis şkalası

Hər gün tualetə çıxmaq məcburi deyil. Sağlam insanlarda nəcis ifrazı həftədə 3 dəfədən gündə 3 dəfəyə qədər ola bilər. Nəcis yumşaqdırsa və asan çıxırsa, bir-iki günlük fasilə problem deyil.

Qəbizlikdən o zaman danışılır ki, tualet həftədə 3 dəfədən az olsun, nəcis bərk və topa-topa gəlsin, güclü gücənmək lazım olsun və ya tualetdən sonra tam boşalmama hissi qalsın. Bu əlamətlər 3 aydan çox davam edirsə, qəbizlik xroniki sayılır.

Qadınlarda qəbizlik kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir: hamiləlikdə progesteron hormonu bağırsağın işini ləngidir, doğuşdan sonra isə ağrı və qorxu tualeti gecikdirir. Bəzi qadınlarda səbəb rektoseledir. Kişilərdə isə uzun saatlar oturaq iş (məsələn, sükan arxasında keçən gün) və ağır idman zamanı gücənmə risk yaradır.

Bristol nəcis şkalası həkimlərin nəcisin formasını qiymətləndirmək üçün istifadə etdiyi sadə cədvəldir. Nəcisin forması onun bağırsaqda nə qədər qaldığını göstərir: bağırsaqda uzun qalan nəcis suyunu itirir və bərkiyir.

Məqsəd 3–4-cü tipdir. 1–2-ci tip müntəzəm görünürsə, qəbizlik var; 6–7-ci tip isə ishal deməkdir. Formadan asılı olmayaraq qan, qara rəngli nəcis, çoxlu selik və ya çox açıq, boz-ağ rəngli nəcis həkimə müraciət səbəbidir.

1-ci qayda: suyu gün ərzində paylayın

Lif nəcisi yumşaltmaq üçün suya ehtiyac duyur. Su az olanda bağırsaq nəcisdəki mayeni daha çox sorur və nəcis quruyur.

• Əksər yetkinlər üçün gün ərzində təxminən 1,5–2 litr maye, əsasən su kifayətdir. İstidə, idmandan sonra və qızdırma zamanı daha çox lazımdır.
• Suyu bir dəfəyə deyil, gün ərzində bərabər için. Günü bir stəkan ilıq su ilə başlamaq yaxşı vərdişdir.
• Çay, qəhvə və şirin qazlı içkilər suyu tam əvəz etmir. Çoxlu tünd çay və qəhvə əvəzinə adi su seçin.
• Ürək və ya böyrək xəstəliyiniz varsa, gündəlik maye miqdarını həkiminizlə dəqiqləşdirin.

2-ci qayda: lifi tədricən artırın

Lif (bitki lifi) nəcisin həcmini artırır və onu yumşaq saxlayır. Yetkinlər üçün tövsiyə olunan miqdar gündə təxminən 25–30 qramdır. Qəbizliyə qarşı faydalı qidalar:

• tərəvəzlər: brokoli, kələm, yerkökü, balqabaq, yaşıllıqlar;
• meyvələr: qabığı ilə alma və armud, kivi, gavalı və gavalı qurusu, alça, portağal;
• paxlalılar: mərcimək, lobya, noxud;
• tam taxıl: yulaf, qarabaşaq, kəpəkli və tam taxıl çörəyi;
• qatıq və kefir kimi qıcqırdılmış süd məhsulları bəzi insanlarda həzmi rahatlaşdırır.

Azaldılmalı olanlar: ağ un məmulatları, bulka və şirniyyat, fast-food, emal olunmuş ət məhsulları, çox yağlı və qızardılmış yeməklər.

Vacib məqam: lifi birdən-birə çox artırmaq köp və sancı yarada bilər. Hər həftə bir az əlavə edin və mütləq kifayət qədər su için, əks halda lif əks təsir göstərə bilər. Köp verən qidalar hər insanda fərqlidir, ona görə öz reaksiyanızı izləyin.

3-cü qayda: hər gün hərəkət edin

Fiziki aktivlik bağırsaq divarının əzələlərini işə salır, oturaq həyat isə bağırsağın işini ləngidir.

• Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı yetkinlərə həftədə 150–300 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik tövsiyə edir. Bu, gündə təxminən 30–40 dəqiqə sürətli yeriş deməkdir.
• Yeməkdən sonra 10–15 dəqiqəlik gəzinti həzmə kömək edir.
• Oturaq işdə hər saat qalxın və bir neçə dəqiqə hərəkət edin.
• İntensiv idmanı yeməkdən təxminən 1 saat əvvəl və ya 2 saat sonra planlaşdırın.
• Ağırlıq qaldırarkən nəfəsi saxlayıb gücənməyin, qaldıranda nəfəs verin. Bu, anal nahiyədə təzyiqi azaldır.

4-cü qayda: ehtiyacı saxlamayın, telefonu tualetə aparmayın

Tualet vərdişi qəbizliyin ən çox diqqətdən kənarda qalan səbəbidir.

• Ehtiyacı saxlamayın. «Evə çatım, sonra» deyə nəcisi saxladıqda bağırsaq onun suyunu geri sorur, nəcis quruyur və bərkiyir. Növbəti dəfə çıxmaq daha çətin olur.
• Səhər tualetə vaxt ayırın. Yeməkdən, xüsusən səhər yeməyindən sonra bağırsağın hərəkəti təbii olaraq güclənir. Bu vaxtı tələsik keçirməyin.
• Tualetdə telefondan istifadə etməyin. Telefonla oturanda vaxt hiss olunmur və 5 dəqiqə asanlıqla 20 dəqiqəyə çevrilir. Uzun oturuş anal kanalın damarlarında təzyiqi artırır və babasil riskini yüksəldir.
• 5 dəqiqədən çox oturmayın və gücənməyin. Nəcis 5 dəqiqə ərzində gəlmirsə, qalxın və ehtiyac yarananda yenidən cəhd edin.
• Yalnız ehtiyac olanda gedin. Ehtiyac olmadan uzun müddət oturub gücənmək fayda vermir.

5-ci qayda: ayağınızın altına kətil qoyun

Adi unitazda düz bucaq altında oturanda düz bağırsağın sonu bir qədər bükük qalır və nəcisin çıxması üçün daha çox gücənmək lazım gəlir. Çömbələrək oturmaq isə bağırsağın boşalması üçün təbii vəziyyətdir. Kiçik kətil bu vəziyyəti adi unitazda da yaradır:

• ayağınızın altına təxminən 15–20 sm hündürlüyündə kətil qoyun ki, dizləriniz ombadan yuxarı olsun;
• bədəninizi bir az irəli əyin, dirsəklərinizi dizlərinizə söykəyin;
• qarın əzələlərini boşaldın, nəfəsi saxlamayın, sakit nəfəs alın.

Bu sadə dəyişiklik gücənməni azalda bilər və babasil ilə anal çatın da profilaktikasına kömək edir.

Qaydaları bir gündə birləşdirmək çətin deyil. Məsələn:

• Səhər: oyananda bir stəkan ilıq su için. Səhər yeməyində yulaf sıyığı, üstünə bir ovuc meyvə və ya bir neçə gavalı qurusu olsun. Yeməkdən sonra tələsmədən tualetə vaxt ayırın.
• Günorta: mərcimək şorbası və ya lobyalı yemək, böyük bir boşqab salat və tam taxıl çörəyi.
• Ara öyün: kivi, alma və ya armud, bir stəkan qatıq.
• Axşam: bişmiş və ya çiy tərəvəz, yanında balıq, toyuq və ya paxlalılar. Yeməkdən sonra 15–20 dəqiqə gəzin.
• Gün ərzində: yanınızda su şüşəsi olsun, oturaq işdə hər saat qalxın, tualetə telefonsuz gedin.

Bu, sadəcə nümunədir. Xroniki xəstəliyiniz, qida allergiyanız və ya xüsusi pəhrizə ehtiyacınız varsa, menyunu həkiminizlə uyğunlaşdırın.

Bu qaydalara əməl etdikdə nəticə adətən bir neçə gündən 2–4 həftəyə qədər müddətdə hiss olunur. Lifi tədricən artırdığınız üçün ilk həftə yüngül köp ola bilər, bu normaldır və keçir. Əsas şərt qaydaların müntəzəm olmasıdır: bir-iki günlük səy kifayət etmir. Qəbizliyiniz uzun illərdirsə və ya qaydalar 2–4 həftədə kömək etmirsə, səbəb daha dərində ola bilər.

Qaydalara düzgün əməl etdiyiniz halda qəbizlik keçmirsə, səbəb həyat tərzində deyil, bağırsağın özündə ola bilər. Qadınlarda tualet üçün barmaqla kömək etmək ehtiyacı çox vaxt rektoseleyə, yəni düz bağırsaq divarının uşaqlıq yolu tərəfə qabarmasına işarədir. Tualetdə kəsici ağrı isə anal çatı göstərir: ağrıdan qorxan insan tualeti gecikdirir, bu da qəbizliyi ağırlaşdırır.

Tualet zamanı çanaq dibi əzələlərinin boşalmaq əvəzinə yığılması, bəzi dərmanlar (ağrıkəsicilər, dəmir preparatları), qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi və şəkərli diabet də qəbizlik yaradır. Yaşı 45–50-dən yuxarı olan insanda qəbizlik ilk dəfə başlayıbsa, bağırsağın daralması, o cümlədən polip və ya şiş istisna edilməlidir.

Səbəbləri, müayinə və müalicə üsullarını qəbizlik müalicəsi səhifəsində izah etmişik.

Proktoloqa müraciət edin, əgər:

• qaydalara 2–4 həftə əməl etsəniz də, qəbizlik davam edirsə;
• tualetdə nəcisi çıxarmaq üçün əllə kömək etməli olursunuzsa;
• qanaxma varsa, hətta az olsa belə;
• tualet zamanı və sonra anusda kəskin ağrı varsa;
• qəbizlik ilə ishal növbələşirsə və ya tualet vərdişiniz səbəbsiz dəyişibsə;
• yaşınız 45–50-dən yuxarıdır və qəbizlik təzə başlayıb, ya da yaxın qohumlarınızda bağırsaq xərçəngi olub: belə hallarda kolonoskopiya tövsiyə oluna bilər;
• səbəbsiz arıqlayırsınızsa və ya qanazlığı aşkarlanıbsa.

Gözləməyin, təcili müraciət edin, əgər qaz və nəcis heç çıxmırsa, qarın getdikcə böyüyürsə və qusma başlayıbsa (bu, bağırsaq keçməzliyinə işarə edə bilər), eləcə də qanaxma güclüdürsə və ya nəcis qara, qatran kimidirsə.

Qəbizliyin səbəbini tapmaq üçün Bakıda, Qafqaz Hospitalda Op. Dr. Ellada Manafovaya müraciət edə bilərsiniz; müayinə tam məxfi keçir.