Anal çat (fissura) müalicəsi: əlamətlər, səbəblər və üsullar

Anal çat bərk nəcis və ya güclü gücənmə zamanı anal kanalın incə, sinirlərlə zəngin dərisinin cırılmasıdır. Onu uzun sürən problemə çevirən sfinkter spazmıdır (sfinkter anal kanalı bağlayan dairəvi əzələdir): ağrıya cavab olaraq əzələ yığılır, yaraya qan az gəlir və hər növbəti tualet çatı yenidən açır.

Ona görə müalicə üç məqsədə yönəlir: nəcisi yumşaltmaq, spazmı boşaltmaq və yaraya sağalmaq imkanı vermək. Kəskin çatda bunu çox vaxt dərman və rejimlə etmək mümkündür. Xroniki çatda isə spazmı aradan qaldıran və ya bərkimiş toxumanı götürən qısa əməliyyat lazım olur. Çatın niyə bu qədər ağrıdığını və necə tanındığını bağırsaq çatının əlamətləri məqaləsində ətraflı izah etmişik.

Anal çatda ağrı tualetlə başlayır: nəcis keçərkən kəsici ağrı olur və o, tualetdən sonra da saatlarla davam edə bilər. Kağızda bir az al-qırmızı qan, anusda sıxılma hissi, qaşınma və ağrı qorxusundan tualeti gecikdirmək də tipikdir. Çat uzun sürəndə onun kənarında kiçik dəri qatı, yəni gözətçi saçaq əmələ gələ bilər.

Bu əlamətlər başqa xəstəliklərlə qarışdırıla bilər. Qanaxma babasildə (hemorroy), poliplərdə və bağırsağın iltihabi xəstəliklərində də olur. Daimi, zoqquldayan ağrı və şişkinlik isə paraproktitin (anal absesin) əlaməti ola bilər. Ona görə diaqnozu yalnız müayinə təsdiqləyir. Əlamətlərin ətraflı təsvirini, çatı babasildən necə ayırmağı və evdə nə etmək lazım olduğunu bağırsaqda çat əlamətləri haqqında məqaləmizdə izah etmişik.

Çatın başlıca səbəbi bərk nəcis və gücənmədir, ona görə müalicə mütləq qəbizliyin aradan qaldırılması ilə birlikdə aparılır. Uzun sürən ishal, hamiləlik və doğuş, ağırlıq qaldırarkən gücənmək, tualetdə uzun oturmaq və mexaniki zədə də çat yarada bilər.

Rektoseledə (düz bağırsağın uşaqlıq yoluna doğru çıxıntı verməsi) nəcis tam boşalmır və qadın illərlə gücənməli olur. Bu da çatın səbəblərindəndir. Çat tipik yerdə deyilsə və ya bir neçə dənədirsə, Kron xəstəliyi kimi iltihabi bağırsaq xəstəliklərini istisna etmək üçün əlavə müayinə aparırıq.

Xroniki çatda dərmanlar çox vaxt kifayət etmir, çünki bərkimiş kənarlar və davamlı spazm yaranın bağlanmasına imkan vermir. Ona görə erkən müraciət müalicəni sadələşdirir.

Anal çatın özü təcili vəziyyət deyil. Amma bu hallarda gözləməyin, təcili müraciət edin:

• anus nahiyəsində artan şişkinlik, qızartı, daimi zoqquldayan ağrı və qızdırma: bu, paraproktit (anal abses) əlaməti ola bilər;
• dayanmayan və ya laxtalı qanaxma, qara rəngli nəcis;
• qanaxma ilə yanaşı başgicəllənmə, halsızlıq, ürəkdöyünmə.

Uzun müddət müalicəsiz qalan çat nadir hallarda infeksiyalaşıb absesə və anal fistulaya çevrilə bilər, illər ərzində isə çapıqlaşaraq anal kanalı daralda bilər. Nəcisin uzun müddət nazik, «karandaş kimi» gəlməsi mütləq müayinə tələb edir.

Bir çox xəstə müayinədən çatın özündən çox qorxur. Narahat olmayın: müayinə qısa çəkir və ağrınız nəzərə alınaraq ehtiyatla aparılır.

1. Söhbət. Ağrının xarakterini, qanaxmanı, nəcisin formasını, doğuşları və qəbul etdiyiniz dərmanları soruşuruq.
2. Baxış. Siz yan tərəfə uzanırsınız, dizlər qarına doğru çəkilir. Çatı çox vaxt anusun kənarını yüngülcə aralamaqla görmək mümkündür və diaqnoz elə bu mərhələdə qoyulur.
3. Barmaqla müayinə və anoskopiya (qısa, nazik alətlə anal kanala baxış). Kəskin ağrı varsa, bu mərhələ keyləşdirici gellə yumşaq aparılır və ya ağrı azalana qədər təxirə salınır.
4. Əlavə müayinələr. Qanaxmanın başqa səbəbi ehtimal olunursa, yaşınız 45–50-dən yuxarıdırsa və ya ailədə yoğun bağırsaq xərçəngi olubsa, kolonoskopiya təyin edə bilərik.

Müayinədən sonra çatın növünü və sizə uyğun müalicə planını ətraflı izah edirik.

Müalicə çatın kəskin və ya xroniki olmasından, sfinkterin vəziyyətindən və yanaşı problemlərdən (babasil, rektosele, qəbizlik) asılıdır. Hər şikayət əməliyyat demək deyil.

Konservativ müalicə

Kəskin çatda əsas məqsəd nəcisi yumşaltmaq, spazmı azaltmaq və yaranın sağalmasına şərait yaratmaqdır:

• Pəhriz və su. Lifli qidalar (tərəvəz, meyvə, tam taxıl) və gün ərzində kifayət qədər su nəcisi yumşaldır. Lazım olsa, nəcisi yumşaldan preparat təyin edirik.
• İlıq oturaq vanna. Ağrını azaldır və əzələnin sıxılmasını yumşaldır; kəskin ağrıda ilk addım budur.
• Həkim təyinatı ilə məlhəmlər. Sfinkteri boşaldan məlhəm (məsələn, nitroqliserinli krem) yaraya qan gəlişini yaxşılaşdırır və sağalmağa kömək edir. Yan təsirləri olduğu üçün belə dərmanlar yalnız həkim təyinatı ilə istifadə olunur. Ağrı güclüdürsə, qısa müddətə keyləşdirici krem də təyin oluna bilər. Hansı məlhəmin nə vaxt kömək etdiyini ayrıca məqalədə izah etmişik.
• Şam və kremlər tək başına kifayət etmir. Nəticəni pəhriz, vanna və dərmanların birlikdə tətbiqi verir. Aptekdən özbaşına alınan şam əlamətləri ört-basdır edib vaxt itirməyə səbəb ola bilər.

Konservativ müalicə adətən 6–8 həftə davam edir və bu dövrdə nəzarət müayinəsinə gəlirsiniz. Çat sağalmırsa, növbəti addımı birlikdə planlaşdırırıq. Hansı halda dərman, hansı halda əməliyyat seçildiyini cərrahi və konservativ müalicə səhifəsində oxuya bilərsiniz.

Cərrahi və minimal invaziv üsullar

Əməliyyat adətən bu hallarda təklif olunur: çat 6–8 həftədən çox davam edir, konservativ müalicəyə cavab vermir, kənarları bərkiyib, gözətçi saçaq yaranıb və ya çat tez-tez təkrarlanır. Tətbiq etdiyimiz üsullar:

• Lateral internal sfinkterotomiya. Daxili sfinkterin kiçik bir hissəsi yan tərəfdən kəsilir (açıq və ya qapalı üsulla). Spazm aradan qalxır, qan axını bərpa olunur və çat sağalmağa başlayır. Az sayda xəstədə qazı və ya maye nəcisi saxlamaqda yüngül çətinlik yarana bilər, çox vaxt bu müvəqqəti olur. Ona görə doğuşda sfinkteri zədələnmiş və ya sfinkteri zəif olan xəstələrdə sfinkteri qoruyan üsullara üstünlük veririk.
• Fissurektomiya (çatın kəsilib götürülməsi). Çatın bərkimiş, sağalmayan kənarları götürülür və xroniki çat təzə yaraya çevrilir. Bundan sonra düzgün pəhriz və müalicə ilə yara sağalır. Gözətçi saçaq və böyümüş papilla varsa, eyni zamanda götürülür.
• Flep ilə bərpa (anoplastika). Çat götürüldükdən sonra yara yaxınlıqdakı sağlam dəridən hazırlanmış kiçik qapaqla örtülür. Bu üsul sfinkterə toxunmur.
• Lazer. Çatın xroniki toxuması lazer enerjisi ilə təmizlənir, kəsik minimal olur. Lazerin kimə uyğun olduğunu lazerlə müalicə səhifəsində izah etmişik.

Əməliyyat adətən 15 dəqiqəyə yaxın çəkir və ambulator aparılır, yəni əksər hallarda elə həmin gün evə qayıdırsınız. Anesteziyanın növü seçilən üsula və vəziyyətinizə görə müəyyən edilir və əməliyyatdan əvvəl ətraflı izah olunur. Çatla yanaşı babasil və ya rektosele varsa, onları buket əməliyyatla (eyni seansda bir neçə əməliyyat) bir anesteziya altında müalicə etmək mümkündür. Dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir.

Dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir. Xəstələrin ən çox qorxduğu an ilk tualetdir. Spazm aradan qalxdığı üçün əməliyyatdan əvvəlki kəskin, saatlarla davam edən ağrı adətən tez azalır. Cinsi həyata qayıdış vaxtını nəzarət müayinəsində birlikdə müəyyən edirik.

Çat sağaldıqdan sonra da bu qaydalar vacibdir, çünki təkrarlanmanın əsas səbəbi yenidən bərk nəcis və gücənmədir:

1. Nəcis yumşaq qalsın. Lifli qidanı tədricən artırın və gün ərzində kifayət qədər maye için.
2. Tualeti uzatmayın. 5 dəqiqə kifayətdir: telefonsuz oturun, nəcis gəlmirsə, qalxıb bir az sonra yenidən cəhd edin.
3. Ehtiyacı saxlamayın. «Evə çatım, sonra» vərdişi nəcisi qurudur və bərkidir.
4. Oturuşu dəyişin. Unitazda ayaqların altındakı kiçik kətil düz bağırsağın boşalmasını asanlaşdırır.
5. Dərini qoruyun, ishalı gecikdirməyin. Ətirli salfet və sabun əvəzinə ilıq sudan istifadə edin; qəbizliyi və ishalı vaxtında müalicə etdirin.

Hər qaydanın izahını qəbizliyə qarşı qızıl qaydalar məqaləsində tapa bilərsiniz.

Beş il ərzində anal çat və babasildən əziyyət çəkən xəstəmiz hər tualetdən sonra kəskin ağrı və qanaxmadan şikayət edirdi. Müraciəti illərlə təxirə saldığı üçün anal kanalda daralma da yaranmışdı. Müayinədən sonra çat və babasil düyünləri bir əməliyyatda aradan qaldırıldı və xəstəmiz onu uzun illər narahat edən ağrılardan qurtuldu. Hər xəstənin vəziyyəti fərdidir.