Öd kisəsi daşı və öd kisəsi əməliyyatı (xolesistektomiya)

Öd kisəsi qaraciyərin altında yerləşən kiçik, armudabənzər orqandır. Qaraciyər gün ərzində öd ifraz edir, öd kisəsi isə onu toplayıb qatılaşdırır. Yemək, xüsusən yağlı yemək yeyiləndə kisə büzülür və ödü onikibarmaq bağırsağa ötürür. Öd yağların həzminə kömək edir.

Öd özlüyündə daş əmələ gətirməyə meyillidir. Tərkibi pozulduqda — xolesterol artıq olduqda, öd uzun müddət kisədə durğunlaşdıqda və ya iltihab olduqda — kristallar əmələ gəlir. Əvvəlcə qatı «lil» (sludj), sonra qum dənəsi boyda kiçik və ya bir neçə santimetrlik iri daşlar yaranır. Tibbi dildə bu xəstəlik xolelitiaz, öd kisəsinin iltihabı isə xolesistit adlanır.

Daşların çoxu uzun illər heç bir şikayət vermir və USM-də təsadüfən tapılır. Şikayət adətən daş öd kisəsinin çıxışını tıxayanda yaranır:

• öd sancısı — sağ qabırğaaltı nahiyədə və ya qarnın yuxarısında güclü, sabit ağrı; çox vaxt yağlı və ya ağır yeməkdən sonra, bəzən gecə başlayır və yarım saatdan bir neçə saata qədər davam edir;
• ağrının sağ kürəyə, kürək sümüyünün altına və sağ çiyinə yayılması;
• ürəkbulanma, bəzən qusma;
• qızdırma və titrəmə — öd kisəsinin iltihabına (xolesistit) işarədir;
• göz ağının və dərinin saralması, tünd sidik, açıq rəngli nəcis — daşın öd yoluna düşdüyünə işarədir.

Köp, gəyirmə, ağızda acılıq və mədədə yanğı çox vaxt öd daşından deyil, mədə və qida borusu xəstəliklərindən olur. Qarnın yuxarısında ağrı mədə xorası, mədəaltı vəzin iltihabı (pankreatit) və hətta ürək problemi ilə də qarışdırıla bilər. Ona görə diaqnozu müayinəsiz qoymaq olmaz.

• Cins və hormonlar: öd daşına qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir; hamiləlik, doğuşlar və estrogen tərkibli preparatlar riski artırır.
• Yaş: 40 yaşdan sonra risk artır.
• Çəki: artıq çəki, eləcə də ağır pəhrizlərdən və ya bariatrik (arıqlamaq üçün aparılan) əməliyyatdan sonra çox sürətli arıqlama.
• Qidalanma: nizamsız yemək, uzun aclıq, yağlı və şirin qidaların çoxluğu, lifin azlığı.
• Xəstəliklər və irsiyyət: şəkərli diabet, qaraciyər xəstəlikləri, bəzi qan xəstəlikləri, ailədə öd daşının olması.

Kişilərdə öd daşına daha az rast gəlinsə də, iltihab onlarda bəzən daha ağır keçir. Şəkərli diabeti olan və yaşlı xəstələrdə isə iltihab az əlamətlə başlayıb sürətlə ağırlaşa bilər, ona görə belə xəstələr şikayət yarananda gecikməməlidir.

1. Əlamətsiz daş. USM-də tapılır, şikayət yoxdur. Əksər hallarda əməliyyat tələb olunmur, müşahidə kifayətdir. İstisnalar çox böyük (təxminən 3 sm-dən böyük) daş, divarı əhəngləşmiş («çini») öd kisəsi və 1 sm və daha böyük polipdir. Bu halları həkim fərdi qiymətləndirir.
2. Şikayət verən daş. Öd sancısı bir dəfə olubsa, çox vaxt təkrarlanır. Bu mərhələdə planlı laparoskopik əməliyyat tövsiyə olunur.
3. Kəskin xolesistit. Öd kisəsinin iltihabı saatlarla keçməyən ağrı və qızdırma ilə özünü göstərir. Xəstəxanada müalicə və çox vaxt ilk günlərdə əməliyyat tələb olunur.
4. Ağırlaşmalar. Öd yoluna düşən daş sarılığa, öd yollarının infeksiyasına (xolangit) və mədəaltı vəzin iltihabına (pankreatit) səbəb ola bilər. Nadir hallarda öd kisəsinin divarında toxuma ölür və ya divar deşilir, iltihab qarın boşluğuna yayılır.

Gecikmiş iltihab və bitişmələr adətən sadə keçən laparoskopik əməliyyatı xeyli çətinləşdirir. Bu, şikayət verən daşla illərlə gözləməməyin əsas səbəblərindən biridir.

Öd kisəsi polipi: hər polip əməliyyat tələb edirmi?

USM-də bəzən öd kisəsinin divarına yapışan polip tapılır. Poliplərin çoxu xoşxassəlidir və əməliyyat tələb etmir: kiçik, şikayət verməyən polip adətən müəyyən aralıqlarla USM ilə izlənir. Polipin 1 sm və daha böyük olması, izləmə zamanı böyüməsi, şikayət verməsi və ya USM-də şübhəli görünməsi isə əməliyyat üçün əsas göstərişlərdir. Qərarı yaşınızı və digər risk amillərini nəzərə alaraq həkim verir. Bağırsaq poliplərini bununla qarışdırmayın: onlar haqqında bağırsaq polipləri səhifəsində yazmışıq.

Aşağıdakı hallarda ağrıkəsici içib evdə gözləməyin, təcili müraciət edin:

• sağ qabırğaaltı ağrı ilə yanaşı qızdırma və titrəmə;
• göz ağının və ya dərinin saralması, tünd sidik;
• 5–6 saatdan çox keçməyən və ya getdikcə artan ağrı;
• kürəyə vuran şiddətli, qurşaq kimi ağrı və təkrarlanan qusma;
• qarnın bərkiməsi, güclü halsızlıq, çaşqınlıq.

Qarnın yuxarısında ağrı təngnəfəslik, soyuq tər və sinədə sıxılma ilə müşayiət olunursa, bu, ürək problemi ola bilər — təcili yardım çağırın.

Qəbulda əvvəlcə ağrının xarakterini, nə vaxt və nədən sonra başladığını soruşuruq, sonra qarnı müayinə edirik. Müayinə bir neçə dəqiqə çəkir və məxfi şəraitdə keçir.

• Ultrasəs müayinəsi (USM) əsas üsuldur: daşları, polipləri, öd kisəsinin divarının qalınlaşmasını və öd yollarının genişlənməsini göstərir. USM ac qarına, adətən 6–8 saat yemək yemədən aparılır.
• Qan analizləri: ümumi qan analizi, qaraciyər fermentləri, bilirubin və mədəaltı vəzin fermentləri. Sarılıqda bilirubin mütləq yoxlanılır.
• MRXPQ (maqnit-rezonans xolangiopankreatoqrafiya) öd yolunda daş şübhəsi olduqda aparılır.
• ERXPQ (endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya) öd yolundakı daşı endoskopla çıxarmağa imkan verir. Adətən ayrıca müdaxilə kimi, xolesistektomiyadan əvvəl və ya sonra planlanır.

Əvvəlki USM və analiz nəticələriniz varsa, qəbula gətirin. Qəbula necə yazılmaq və özünüzlə nə götürmək lazım olduğunu əlaqə səhifəsində yazmışıq.

Konservativ müalicə

Əlamətsiz daşda əsas yanaşma müşahidədir. Öd sancısı zamanı ağrıkəsici və spazmı açan (spazmolitik) dərmanlar, xolesistitdə antibiotiklər müvəqqəti yüngüllük verir, amma daşı aradan qaldırmır. Az yağlı, az-az və tez-tez qidalanma sancıların sayını azalda bilər.

Daşı dərmanla əritmək olarmı? Yalnız seçilmiş hallarda — kiçik xolesterol daşlarında və öd kisəsi normal işlədikdə — aylarla, bəzən illərlə qəbul edilən dərman daşları kiçildə bilər. Nəticə çox vaxt etibarsız olur: dərman dayandırıldıqdan sonra daşlar tez-tez yenidən əmələ gəlir. Buna görə şikayət verən daşın əsas müalicəsi cərrahidir.

«Öd təmizləmə» təhlükəlidir. Zeytun yağı və limon şirəsi ilə «təmizləmə», tübaj və güclü öd qovucu kurslar daşı öd yoluna itələyə, sarılığa və pankreatitə səbəb ola bilər.

Cərrahi və minimal invaziv üsullar

Laparoskopik xolesistektomiya şikayət verən öd daşının standart müalicəsidir. Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır: siz yatırsınız və heç nə hiss etmirsiniz. Qarında, biri göbək nahiyəsində olmaqla, 3–4 kiçik (0,5–1 sm) kəsik edilir. Qarın boşluğuna karbon qazı verilir, içəriyə kamera və nazik alətlər yeridilir. Öd kisəsinin axarı və arteriyası klipslərlə bağlanır, kisə daşları ilə birlikdə xüsusi torbada çıxarılır və adətən histoloji müayinəyə göndərilir.

• Müddət: əməliyyatın özü adətən 40–90 dəqiqə, orta hesabla təxminən bir saat çəkir; iltihab və bitişmələr olduqda daha uzun ola bilər. Dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir. Əməliyyat gününün addım-addım gedişini öd kisəsi əməliyyatı haqqında məqalədə izah etmişik.
• İlk saatlar: adətən 4–5 saat sonra yataqdan qalxıb gəzmək, maye və yüngül qida qəbul etmək olar. Ağrı çox vaxt adi ağrıkəsicilərlə nəzarət altında saxlanılır.
• Evə yazılma: uyğun xəstələr əməliyyat günü axşam, digərləri adətən ertəsi gün evə gedir.

Açıq əməliyyata keçid. Az sayda xəstədə, əsasən güclü iltihab, əvvəlki əməliyyatlardan qalan bitişmələr və ya anatomiyanın aydın görünmədiyi hallarda, cərrah açıq əməliyyata keçə bilər. Bu, uğursuzluq deyil, sizin təhlükəsizliyiniz naminə verilən qərardır; sadəcə bərpa bir qədər uzun çəkir. Öd kisəsində bədxassəli şiş şübhəsi olduqda isə əməliyyat planı fərqli qurulur və açıq üsul seçilə bilər.

Risklər. Laparoskopik xolesistektomiya ən çox aparılan əməliyyatlardandır və riski aşağıdır, amma sıfır deyil: qanaxma, yara infeksiyası, öd sızması, öd yolunun zədələnməsi (nadir, amma ciddi), öd yolunda qalmış daş, anesteziya ilə bağlı fəsadlar. Bunları əməliyyatdan əvvəl sizinlə ayrıca müzakirə edirik.

Buket əməliyyat. Öd daşı ilə yanaşı göbək yırtığı, babasil (hemorroy) və ya anal çat kimi başqa problem də varsa, göstəriş olduqda hamısı eyni seansda həll oluna bilər. Bu, bir anesteziya və bir bərpa dövrü deməkdir. Ətraflı: cərrahi və konservativ müalicə, buket əməliyyat.

Müddətlər orta göstəricilərdir, dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir. Qızdırma, artan qarın ağrısı, sarılıq və ya yaradan axıntı olarsa, gözləməyin, təcili müraciət edin.

Öd kisəsi həyati vacib orqan deyil. Əməliyyatdan sonra qaraciyər öd ifraz etməyə davam edir, öd sadəcə yığılmadan birbaşa bağırsağa axır. Əksər insanlar bir neçə həftədən sonra adi qidalanmaya qayıdır və ömür boyu ciddi pəhriz saxlamır. Bəzilərində ilk həftələrdə yağlı yeməkdən sonra nəcis yumşala bilər, bu da adətən vaxt keçdikcə azalır. Qadınlar üçün: öd kisəsinin çıxarılması gələcək hamiləliyə mane olmur.

İlk həftələrdə şorba, sıyıq, qaynadılmış və ya buxarda bişmiş yağsız toyuq və balıq, bişmiş tərəvəz, qatıq seçin. Qızardılmış, çox yağlı və ədviyyatlı yeməkləri, fast-foodu 2–4 həftə məhdudlaşdırın, yağlı qidaları isə rasiona tədricən, kiçik porsiyalarla qaytarın.

1. Müntəzəm yeyin. Uzun aclıq ödün durğunlaşmasına səbəb olur. Gündə 3–4 dəfə, təxminən eyni saatlarda yemək öd kisəsinin işini nizamlayır.
2. Tədricən arıqlayın. Adətən həftədə 0,5–1 kq arıqlamaq tövsiyə olunur; çox sürətli arıqlama və ağır pəhrizlər daş riskini artırır.
3. Lifli qidaları artırın: tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar.
4. Doymuş yağları və şirniyyatı azaldın. Qızartma və piy əvəzinə orta miqdarda zeytun yağı kimi bitki yağlarını seçin.
5. Hərəkət edin. Gündə ən azı 30 dəqiqə yeriş həm çəkini nizamlamağa, həm də həzmə kömək edir.

Əlamətsiz daşınız varsa, bu qaydalar sancı riskini azalda bilər, amma daşı əritmir.

Xəstəmizi sağ qabırğaaltı nahiyədə göynəmə və yanğı ilə müşayiət olunan ağrılar narahat edirdi, ağrı sağ kürəyə və çiyinə vururdu. Eyni zamanda tualetə çıxarkən ağrı, qanaxma və saatlarla davam edən yandırma hissi var idi. Müayinədə öd kisəsində daş və anal çat aşkarlandı. Bir seansda həm xolesistektomiya, həm də anal çatın cərrahi müalicəsi aparıldı. Hər xəstənin vəziyyəti fərdidir.