Qəbizlik müalicəsi və həzm pozğunluqları

Normanın sərhədləri genişdir: bəzi sağlam insanlar gündə üç dəfəyə qədər tualetə çıxır, bəziləri isə həftədə cəmi üç dəfə. Həkim üçün tezlikdən daha vacib olan nəcisin nə qədər asan və rahat çıxmasıdır.

Son 3 ay ərzində aşağıdakılardan ikisi və ya daha çoxu müntəzəm təkrarlanırsa, həkimlər xroniki qəbizlikdən danışır:

• həftədə 3 dəfədən az tualetə çıxmaq;
• tez-tez güclü gücənmək;
• bərk, topa-topa nəcis;
• tam boşalmama hissi;
• çıxışda «tıxac» və ya maneə hissi;
• nəcisin çıxması üçün barmaqla, əllə kömək etmək ehtiyacı.

• seyrək və çətin tualet, uzun müddət gücənmə;
• bərk, quru, bəzən «qoz kimi» topa-topa nəcis;
• tualetdən sonra bağırsağın tam boşalmadığı hissi, tez-tez yenidən tualetə getmək;
• köp, qarında şişkinlik, ağırlıq və qaz;
• qarında sancı tipli ağrı;
• tualetdən sonra anusda ağrı, yanma və ya kağızda qan: bu artıq anal çat və ya babasil (hemorroy) əlaməti ola bilər.

Bu əlamətlər qıcıqlanmış bağırsaq sindromunda, qalxanabənzər vəzin zəif işləməsində və bağırsağın daralmasında da ola bilər. Ona görə uzun sürən qəbizliyi özünüz müalicə etməyə çalışmayın: səbəb müəyyən edilməlidir.

Ən çox rast gəlinən səbəblər gündəlik vərdişlərlə bağlıdır:

• Az lif və az su. Tərəvəz, meyvə və tam taxıl az olan qidalanma nəcisi quru və sərt edir.
• Hərəkətsizlik. Oturaq iş və az gəzinti bağırsağın işini zəiflədir.
• Tualet ehtiyacını saxlamaq. Nəcis bağırsaqda qaldıqca onun suyu geri sorulur, nəcis quruyur və bərkiyir.
• Nizamsız qidalanma və sərt pəhrizlər. Fast-food, ağ un məmulatları, şirniyyat, uzun fasilələr və tək məhsula əsaslanan pəhrizlər.
• Stres. Bağırsaq beyinlə sinir yolları vasitəsilə sıx bağlıdır, gərginlik həzmin ritmini poza bilər.
• Səyahət. Yeni mətbəx, başqa su və pozulmuş yuxu qısa müddətli qəbizlik yarada bilər.
• Hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövr. Hormonal dəyişikliklər hamiləlikdə bağırsağı ləngidir, doğuşdan sonra isə qadın ağrıdan çəkinib tualeti gecikdirir.
• Dərmanlar. Bəzi ağrıkəsicilər, dəmir preparatları, bəzi antidepressantlar və təzyiq dərmanları qəbizlik yarada bilər. Dərmanı özbaşına dayandırmayın, həkiminizlə danışın.
• Bəzi xəstəliklər: qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi (hipotireoz), şəkərli diabet, sinir sistemi xəstəlikləri.

Qəbizlik bəzən səbəb deyil, nəticədir. Belə hallarda sadə qidalanma dəyişikliyi kifayət etmir.

Rektosele: tualetdə «əllə kömək etmək» normal deyil

Rektosele düz bağırsaqla uşaqlıq yolu arasındakı arakəsmənin zəifləməsi və düz bağırsağın uşaqlıq yoluna doğru cib kimi çıxıntı verməsidir. Nəcis bu cibdə qalır və bağırsaq tam boşalmır. Qadınlar tez-tez tualetə getdiklərini, tualetdən sonra da doluluq hiss etdiklərini, nəcisin çıxması üçün aralığa və ya uşaqlıq yolunun divarına barmaqla basmalı olduqlarını deyirlər. Bu, rektoselenin ən tipik əlamətidir.

Əsas səbəblər ağır və ya çoxsaylı doğuşlar, doğuşda cırılmalar, illərlə davam edən gücənmə və yaşla toxumaların zəifləməsidir. Kişilərdə nadir hallarda rast gəlinir. İllərlə işlədici və ya imalə ilə «keçinmək» problemi gizlədir və bu müddətdə babasil, anal çat da əlavə olunur. Ətraflı: rektosele müalicəsi və rektosele nədir.

Anal çat, babasil və çanaq dibi problemləri

Bərk nəcis anal kanalı cırır, güclü gücənmə isə babasil düyünlərini böyüdür. Çat ağrısı insanı tualetdən qaçmağa məcbur edir və qəbizlik daha da güclənir. Çanaq dibi əzələləri tualet zamanı boşalmaq əvəzinə sıxılanda da nəcisin çıxışı çətinləşir. Buna obstruktiv defekasiya (nəcisin çıxışında maneə) deyilir. Bu hallarda qəbizlik səbəb olan problemlə birlikdə müalicə olunur.

Narahatedici əlamətlər: nə vaxt kolonoskopiya lazımdır?

• nəcisdə və ya tualet kağızında qan;
• 45–50 yaşdan sonra yeni başlamış və davam edən qəbizlik və ya tualet vərdişinin dəyişməsi;
• səbəbsiz arıqlama, iştahsızlıq, qanazlığı;
• nəcisin formasının uzun müddət dəyişməsi, tam boşalmama hissi;
• ailədə yoğun bağırsaq xərçəngi, polip və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyi;
• gecə yuxudan oyadan qarın ağrısı və ya ishal.

Bu əlamətlər xərçəng demək deyil, amma səbəbi yoxlanmalıdır. Qəbizliyin özünün xərçəng yaratdığı sübut olunmayıb, lakin yeni başlamış qəbizlik bağırsaqda daralmanın əlaməti ola bilər. 40 yaşdan sonra qəbizlikdən şikayət edən və müayinədə babasil aşkarlanan xəstələrə də kolonoskopiya tövsiyə edirik, çünki babasil bağırsağın yuxarı hissələrindəki problemi «ört-basdır» etməməlidir. Bağırsaq polipləri çox vaxt heç bir əlamət vermir, ona görə 45–50 yaşdan sonra, şikayət olmasa belə, skrininq müayinəsi tövsiyə olunur; ailədə risk varsa, daha tez.

Köp (qarında şişkinlik və qaz) çox vaxt qəbizliklə birlikdə olur. Səbəbləri arasında qəbizliyin özü, qazlı içkilər, tələsik yemək, saqqız və siqaret (çox hava udulur), şəkər və şəkər əvəzediciləri, lifin birdən-birə çox artırılması, bəzi paxlalılar və kələm növləri var. Qidalara reaksiya fərdidir: hansı məhsulun sizdə köp yaratdığını bir müddət qeyd etmək faydalıdır. Köp mədə, öd kisəsi və mədəaltı vəz xəstəliklərində də ola bilər: yağlı yeməkdən sonra sağ qabırğaaltı ağrı, gəyirmə və ürəkbulanma varsa, bunu həkimə mütləq deyin.

Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (QBS) yoğun bağırsağın xroniki, funksional pozğunluğudur. Qarında sancı və ağrı, köp, qəbizlik, ishal və ya onların növbələşməsi olur. Ağrı çox vaxt tualetdən sonra yüngülləşir. Gənc qadınlarda daha çox rast gəlinir; stres və yuxu pozğunluğu əlamətləri gücləndirə bilər. QBS bağırsaq toxumasını dəyişmir və yoğun bağırsaq xərçənginin riskini artırmır. Müalicə qidalanmanın tənzimlənməsi, stresin idarəsi, müntəzəm hərəkət və lazım olduqda dərmanlarla aparılır, çox vaxt qastroenteroloqla birlikdə. QBS diaqnozu qoymazdan əvvəl yuxarıdakı narahatedici əlamətlər yoxlanılmalıdır.

Bu əlamətlərdə gözləməyin, təcili müraciət edin:

• qaz və nəcis tamamilə çıxmır, qarın getdikcə şişir, qusma başlayır: bu, bağırsaq keçməzliyinin əlaməti ola bilər;
• kəskin, getdikcə güclənən qarın ağrısı;
• güclü və ya dayanmayan qanaxma, qara rəngli nəcis;
• anus nahiyəsində şişkinlik, daimi ağrı və qızdırma.

İlk qəbulda əsas vaxt söhbətə ayrılır: qəbizlik nə vaxtdan var, nəcisin forması necədir, nə qədər su içirsiniz, hansı dərmanları qəbul edirsiniz, doğuş keçirmisinizmi, tualetdə əllə kömək etməyə ehtiyac olurmu. Bu sualları utanmadan cavablandırın, düzgün diaqnoz buradan başlayır.

• Qarnın və anal nahiyənin müayinəsi. Siz yan tərəfə uzanırsınız; baxış və barmaqla müayinə bir neçə dəqiqə çəkir.
• Anoskopiya: qısa, nazik alətlə anal kanala baxış. Çatı, babasili və iltihabı göstərir.
• Qadınlarda düz bağırsaq və uşaqlıq yolunun birgə müayinəsi rektoseleni və onun dərəcəsini müəyyən edir.
• Lazım olduqda əlavə müayinələr: defekoqrafiya (tualet zamanı düz bağırsağın necə boşaldığını göstərən rentgen və ya MRT müayinəsi), kolonoskopiya, qan analizləri (qanazlığı, qalxanabənzər vəz), çanaq dibi əzələlərinin işini ölçən testlər.

Müayinə tam məxfi aparılır, həkim də, komanda da qadındır. Kişi xəstələrimiz də eyni məxfilik və hörmətlə qəbul olunur.

Konservativ müalicə

Funksional qəbizliyin əsas müalicəsi dərman deyil, düzgün qidalanma və vərdişlərdir:

• Qidalanma. Lif gündə təxminən 25–30 qrama qədər tədricən artırılır: tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıl, yulaf və qarabaşaq sıyığı. Ağ un məmulatları, şirniyyat və fast-food azaldılır.
• Su. Gündə təxminən 1,5–2 litr için, mayenin çoxu adi su olsun. Ürək və ya böyrək xəstəliyində içiləcək mayenin miqdarını həkim müəyyən edir.
• Hərəkət. Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta tempdə fiziki aktivlik, məsələn, gündə 30 dəqiqə sürətli yeriş.
• Tualet vərdişi. Ehtiyacı saxlamamaq, səhər yeməyindən sonra tələsmədən tualetə vaxt ayırmaq, 5 dəqiqədən çox oturmamaq, ayağın altına kiçik kətil qoymaq.
• Dərmanlar. Həkim lazım bilsə, nəcisi yumşaldan və ya həcmini artıran preparatlar təyin edir. İşlədicilər qısa müddətdə kömək edə bilər, amma illərlə özbaşına işlədici və ya imalə ilə «keçinmək» səbəbi gizlədir. Tez-tez maye nəcis isə anal kanalı qıcıqlandırıb çata yol aça bilər.
• Probiotiklər bəzi hallarda faydalıdır, amma seçimi şikayətə görə həkimlə edin.
• Çanaq dibi əzələlərinin koordinasiya pozğunluğunda xüsusi məşqlər və biofidbek (əzələlərin düzgün boşalmasını öyrədən üsul) tövsiyə oluna bilər.

Cərrahi müalicə

Sadə (funksional) qəbizlik əməliyyatla müalicə olunmur. Cərrahi müalicə yalnız qəbizliyə səbəb olan konkret problem aşkarlandıqda gündəmə gəlir:

• Rektosele. Konservativ tədbirlər kömək etmədikdə rektosele cərrahi yolla düzəldilir. Əməliyyat adətən uşaqlıq yolu tərəfdən aparılır, qarında kəsik olmur. O, iki hissədən ibarətdir: arxa kolporrafiya (düz bağırsaqla uşaqlıq yolu arasındakı arakəsmənin tikişlərlə bərpası) və ön levatoroplastika (çanaq dibi əzələlərinin düz bağırsağın önündə birləşdirilməsi). Əməliyyatın həcmindən asılı olaraq adətən 30–60 dəqiqə çəkir.
• Anal çat, babasil və poliplər hər biri öz üsulu ilə müalicə olunur.
• Buket əməliyyat. Rektosele, babasil, anal çat və sidik qaçırma kimi bir neçə problem varsa, onları bir anesteziya altında, eyni seansda həll etmək mümkündür. Ətraflı: cərrahi və konservativ müalicə.

Dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir.

Bu bölmə qəbizliyin səbəbini aradan qaldıran əməliyyatlara, məsələn, rektosele əməliyyatına aiddir.

Dəqiq müddət müayinədən sonra deyilir. Əməliyyatdan sonra ən vacib qayda gücənməməkdir, ona görə menyu elə qurulur ki, nəcis ilk həftələrdə yumşaq və müntəzəm olsun.

Qəbizliyin qarşısını alan beş əsas qayda (su, lif, hərəkət, düzgün tualet vərdişi və kətillə oturuş) Bristol nəcis şkalası ilə birlikdə qəbizliyə qarşı 5 qızıl qayda məqaləsində ətraflı izah olunub. Müalicə zamanı və əməliyyatdan sonra bu qaydalara əməl etmək nəticəni qorumaq üçün xüsusilə vacibdir, çünki qəbizlik qayıdanda babasil, anal çat və rektosele riski də qayıdır. Bu qaydalar babasilin və anal çatın da əsas profilaktikasıdır.

30 yaşlarının sonunda olan, bir neçə doğuş keçirmiş xəstəmiz uzun müddət qəbizlikdən və tualetdə əllə kömək etmək məcburiyyətindən şikayət edirdi. Müayinədə rektosele və sistosele (sidik kisəsinin sallanması) aşkarlandı. Bir seansda ön və arxa kolporrafiya, ön levatoroplastika və vaginoplastika aparıldı. Əməliyyat təxminən 1 saat 15 dəqiqə çəkdi, xəstəmiz klinikada 1 gün qaldı. Hər xəstənin vəziyyəti fərdidir.