Tualet kağızında qan: 6 mümkün səbəb və nə etməli?

Qanın rəngi və görünüşü qanaxmanın yeri barədə ipucu verir, amma diaqnoz qoymağa imkan vermir:

• Al-qırmızı qan kağızda, nəcisin üzərində və ya unitazda damcı şəklində görünür. Anal kanaldan və düz bağırsaqdan qanaxma çox vaxt belə olur: babasil, anal çat. Amma düz bağırsaq xərçəngi də al-qırmızı qanaxma verə bilər.
• Tünd qırmızı qan, laxtalar və ya nəcisə qarışmış qan qanaxmanın bağırsağın daha yuxarı hissəsində olduğunu göstərə bilər.
• Qara, qatran kimi yapışqan nəcis çox vaxt mədə və ya onikibarmaq bağırsaqdan qanaxmanın əlamətidir və təcili müraciət tələb edir. Dəmir preparatları da nəcisi qaraldır, çuğundur isə qırmızımtıl rəng verə bilər, amma bu fərqi həkim müəyyən etməlidir.
• Qanlı selik bağırsaqda iltihabın və ya polipin əlaməti ola bilər.
• Alt paltarında qanlı-irinli ləkə çox vaxt anus ətrafındakı iltihabdan, məsələn, fistuladan xəbər verir.

Qanın miqdarı da aldadıcıdır: xərçəng az qanaya, babasil isə unitazı qızardacaq qədər qanaya bilər. Bəzən qan gözlə görünmür və yalnız nəcisdə gizli qan analizi ilə tapılır.

1. Babasil (hemorroy)

Ən çox rast gəlinən səbəbdir. Babasil qanaxması adətən al-qırmızıdır, tualetdən sonra kağızda və ya unitazda damcı şəklində görünür və çox vaxt ağrısız olur. Bununla yanaşı qaşınma, göynəmə və tualet zamanı çölə çıxan düyün ola bilər. Düyündə laxta yaranarsa (tromboz), qəfil və güclü ağrı başlayır. Uzun müddət təkrarlanan qanaxma qan azlığına səbəb ola bilər. Ətraflı: babasil nədir və babasil müalicəsi.

2. Anal çat

Anal çat (fissura, xalq arasında «bağırsaq çatı») anal kanalın dərisində uzunsov yaradır. Əsas əlaməti tualet zamanı və sonra kəsici, yandırıcı ağrıdır. Ağrı bəzən saatlarla davam edir. Qan az olur və kağızda zolaq şəklində görünür. Kəskin (təzə) çat çox vaxt bir neçə həftəyə sağalır, 6–8 həftədən çox davam edən çat isə xroniki sayılır. Ağrı qorxusu insanı tualeti gecikdirməyə məcbur edir, bu da qəbizliyə və çatın dərinləşməsinə gətirir. Ətraflı: anal çat müalicəsi.

3. Paraproktit (anal abses) və anal fistula

Paraproktit anus ətrafında irinli iltihabdır: zoqquldayan ağrı, şişkinlik, qızartı və çox vaxt qızdırma ilə keçir. Abses açıldıqdan sonra anal kanalla dəri arasında nazik kanal, yəni anal fistula qala bilər. Fistulada alt paltarında qanlı-irinli ləkələr olur və anus yaxınlığında kiçik dəlik görünür. Absesi antibiotiklə «ört-basdır» etmək olmaz: o, cərrahi yolla açılmalıdır. Ətraflı: paraproktit və anal fistula.

4. Bağırsaq polipləri

Polip yoğun və ya düz bağırsağın selikli qişasında böyüyən törəmədir. Çox vaxt heç bir əlamət vermir, böyüdükdə isə qan, selik, qəbizlik və ya ishal ola bilər. Bəzi poliplər illər ərzində xərçəngə çevrilə bilər, ona görə vaxtında götürülməlidir. Ailəsində polip və ya bağırsaq xərçəngi olanlarda poliplər daha tez-tez rast gəlinir. Kolonoskopiya zamanı tapılan polipi çox vaxt elə həmin müayinədə götürmək və analizə göndərmək mümkündür. Ətraflı: bağırsaq polipləri.

5. İltihabi bağırsaq xəstəlikləri və proktit

Xoralı kolit və Kron xəstəliyi bağırsaq divarının xroniki iltihabıdır. Qan çox vaxt selik və ishalla birlikdə gəlir, gecə də tualetə qalxmaq lazım olur. Qarın ağrısı, arıqlama, halsızlıq və hərarət ola bilər. Bu xəstəliklər çox vaxt gənc yaşda başlayır və uzunmüddətli müalicə tələb edir. Düz bağırsağın iltihabı (proktit) isə tez-tez və nəticəsiz tualet çağırışı, selik və qanla özünü göstərir. Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu qanaxma vermir: qan varsa, başqa səbəb axtarılmalıdır.

6. Yoğun, düz bağırsaq və anal kanal xərçəngi

Bağırsaq xərçəngi uzun müddət əlamətsiz inkişaf edə bilər. Şübhə yaradan əlamətlər: nəcisdə qan və ya selik, tualet vərdişlərinin həftələrlə davam edən dəyişməsi, nəcisin nazikləşməsi, bağırsağın tam boşalmaması hissi, izahsız arıqlama, zəiflik və qan azlığı. Anal xərçəng əlamətləri (qan, düyün, ağrı, qaşınma) babasilə çox bənzəyə bilər.

Risk yaşla artır. Ailədə bağırsaq xərçəngi və ya polip olması, iltihabi bağırsaq xəstəliyi, siqaret, spirtli içki, artıq çəki, çox qırmızı və emal olunmuş ət yemək də riski yüksəldir. Erkən mərhələdə tapılan xərçəngin müalicə şansı xeyli yüksəkdir.

Bu cədvəl yalnız istiqamət verir. Eyni insanda bir neçə səbəb birlikdə ola bilər, məsələn, həm babasil, həm də polip.

Tualet kağızında qan gördüyünüz hər halda planlı müayinə lazımdır. Xüsusən gecikdirməyin, əgər:

• qan bir dəfədən çox təkrarlanıb;
• 40 yaşdan yuxarısınız;
• tualet vərdişləriniz dəyişib və ya nəcis nazikləşib;
• zəiflik, solğunluq və ya izahsız arıqlama var;
• qarında davamlı ağrı, sancı və ya köp var;
• ailədə bağırsaq xərçəngi və ya polip olub.

Təcili əlamətlər: gözləməyin

Aşağıdakı hallarda təcili tibbi yardım çağırın (103) və ya ən yaxın xəstəxananın təcili yardım şöbəsinə müraciət edin:

• qanaxma güclüdür, dayanmır, laxtalarla gəlir və ya unitazı qızardır;
• qanaxma ilə yanaşı gicəllənmə, huşunu itirmə, ürəkdöyünmə, soyuq tər və ya kəskin solğunluq var;
• nəcis qara, qatran kimidir;
• qanaxma ilə birlikdə güclü qarın ağrısı və ya qızdırma var;
• anus ətrafında qızdırma ilə şişkinlik və zoqquldayan ağrı var;
• qan durulaşdıran dərman qəbul edirsiniz və qanaxma artır.

Babasilin olması qanaxmanın başqa səbəbinin olmadığını göstərmir. İnsanda eyni vaxtda həm babasil, həm də polip və ya şiş ola bilər. Aptekdən alınan şam və maz qanaxmanı müvəqqəti azalda bilər və yalançı arxayınlıq yaradır, xəstəlik isə gizli irəliləyir.

Gecikməyin səbəbləri çox vaxt eynidir: utanc, müayinə qorxusu və tanışların «qanaxma güclənməyincə həkimə getməyə dəyməz» kimi məsləhətləri. Halbuki xəstəlik ağırlaşmadan tapılanda müalicə daha sadə olur. Müayinə məxfi aparılır, həkim də, komanda da qadındır.

Xəstəmizin hekayəsi

Xəstələrimizdən biri aylarla davam edən qanaxmanı babasil sanaraq həkimə getməmişdi. Nəhayət, babasil əməliyyatı üçün müraciət etdi. Müayinədə məlum oldu ki, qanaxmanın səbəbi bağırsağın mənfəzini (daxili boşluğunu) tam tutan xərçəngdir. Müalicə xeyli mürəkkəbləşdi və böyük həcmli əməliyyat tələb olundu. İlk qanaxmada müraciət etsəydi, vəziyyət başqa cür ola bilərdi. Hər xəstənin vəziyyəti fərdidir.

Qanaxmanın səbəbini tapmaq üçün adətən bu addımlar atılır:

1. Söhbət. Qanın rəngi, miqdarı, nə vaxtdan olduğu, ağrı, tualet vərdişləri və ailədə bağırsaq xəstəlikləri soruşulur.
2. Baxış və barmaqla rektal müayinə. Bir neçə dəqiqə çəkir və məxfi şəraitdə aparılır.
3. Anoskopiya. Kiçik, yağlanmış borucuqla anal kanala baxılır. Babasil və anal çat çox vaxt elə bu mərhələdə görünür.
4. Rektoskopiya. Qanaxma varsa, düz bağırsaq yoxlanılır.
5. Kolonoskopiya. Bütün yoğun bağırsağa baxılır. Polip tapılarsa, çox vaxt elə həmin müayinədə götürülür.

40 yaşdan yuxarı, qəbizliyi və babasili olan xəstələrə, eləcə də narahatedici əlamətləri (arıqlama, qan azlığı, nazik nəcis, ailədə bağırsaq xərçəngi) olanlara kolonoskopiya tövsiyə edirik. Heç bir şikayət olmasa belə, 45–50 yaşdan etibarən bağırsaq xərçənginin skrininqi tövsiyə olunur. Ailədə bu xəstəlik varsa, daha tez başlamaq lazım ola bilər. Kolonoskopiya çox vaxt yüngül yuxu dərmanı (sedasiya) ilə aparılır. Hazırlıq və gediş haqqında: kolonoskopiya. İlk proktoloji müayinənin necə keçdiyini isə proktoloq kimdir məqaləsində izah etmişik.

Edin:

• qanın rəngini, miqdarını və nə vaxt göründüyünü qeyd edin, bu, həkimə kömək edir;
• gündə təxminən 1,5–2 litr su için (həkiminiz başqa cür deməyibsə), lifli qidalar yeyin;
• tualetdə 5 dəqiqədən çox oturmayın və gücənməyin.

Etməyin:

• həkim təyinatı olmadan şam, maz və ya qan dayandıran dərman istifadə etməyin;
• qan durulaşdıran dərmanları özbaşına dayandırmayın, əvvəlcə həkiminizlə danışın;
• «bir dəfə oldu, keçdi» deyib müayinəni təxirə salmayın.