Paraproktit nədir? Anal absesin əlamətləri, səbəbləri və təhlükələri

Düz bağırsaq kiçik çanaqda yerləşir və hər tərəfdən piy toxuması ilə əhatə olunub. Bağırsağın selikli qişasının iltihabına proktit deyilir. İltihab bağırsağın ətrafındakı piy toxumasına keçəndə isə bu vəziyyət paraproktit adlanır: yunanca «para» «yanında, ətrafında» deməkdir.

İrinlə dolu məhdud boşluğa tibbdə abses deyilir. Ona görə kəskin paraproktitə anal və ya anorektal abses də deyirlər. Perianal abses isə onun ən çox rast gəlinən formasıdır: anusun lap yanında, dərinin altında yerləşir və gözlə görünür. Gündəlik dildə bu terminlər çox vaxt eyni mənada işlənir, xəstələr isə vəziyyəti sadəcə «anusun yanında çıxan çiban» adlandırırlar.

Bəs abses necə yaranır? Anal kanalın divarında selik ifraz edən kiçik vəzilər var. Onların axarı bağırsağın içinə açılır. Axar tıxananda vəzinin içində mikroblar çoxalır və irin əmələ gəlir. İrin çıxış yolu axtarır: sfinkter (anal kanalı bağlayan dairəvi əzələ) liflərinin arası ilə aşağıya, dəriyə doğru və ya yuxarıya, dərin qatlara doğru irəliləyir.

Absesin növləri: səthi və dərin

İrinin getdiyi istiqamətdən asılı olaraq abses müxtəlif yerlərdə yerləşir:

• perianal abses: anusun kənarında, dərinin altında; ən çox rast gəlinən və ən asan tanınan formadır;
• isxiorektal abses: oturaq sümüyü ilə düz bağırsaq arasındakı piy toxumasında; adətən daha böyük olur;
• sfinkterlərarası abses: daxili və xarici sfinkter arasında; xaricdən az görünür, amma güclü ağrı verir;
• supralevator abses: çanaq dibi əzələlərindən yuxarıda, dərində; qızdırma və düz bağırsaqda ağırlıq ön plana çıxır;
• nal şəkilli abses: irin anusun arxasından hər iki tərəfə yayılanda yaranır.

Qısa desək, abses nə qədər dərindədirsə, onu xaricdən tanımaq bir o qədər çətindir. Ona görə yalnız görünən şişə yox, ümumi vəziyyətə də diqqət etmək lazımdır.

Çox vaxt paraproktitin aydın zahiri səbəbi olmur: anal vəzi sadəcə infeksiyalaşır. Amma bəzi vəziyyətlər riski artırır:

1. Anal çat. Açıq qalan çat infeksiyanın giriş qapısı ola bilər. Bəzi hallarda zəncir belə gedir: çat → abses → fistula. Bağırsaq çatının əlamətlərini vaxtında tanımaq bu zənciri başlanğıcda qırmağa kömək edir.
2. Qəbizlik və ishal. Bərk nəcis anal kanalın selikli qişasını zədələyir, tez-tez təkrarlanan ishal isə onu qıcıqlandırır.
3. Proktit və iltihabi bağırsaq xəstəlikləri. Müalicə olunmayan proktit, həmçinin Kron xəstəliyi abses və fistula yarada bilər.
4. Zədələr. Doğuş zamanı aralıq cırılmaları, anal nahiyənin travmaları, əvvəlki əməliyyatlar.
5. Zəif immunitet. Şəkərli diabet və immuniteti zəiflədən dərmanlar infeksiyanın ağır keçməsinə şərait yaradır.

Anal abses ən çox 20–60 yaş arasında rast gəlinir, kişilərdə qadınlara nisbətən təxminən iki dəfə çox görülür. Uşaqlar da istisna deyil: təcrübəmizdə bağırsaq qurdlarından başlayan qəbizliyin əvvəl anal çata, sonra isə absesə və fistulaya gətirib çıxardığı hal olub.

Qəbulumuzda bu ssenari ilə dəfələrlə qarşılaşmışıq: anal çat həkimə göstərilmədən, evdə məlhəmlə «müalicə» olunur və bir müddət sonra böyük absesə çevrilir. Bir xəstəmizdə, 55 yaşlarında bir xanımda, vaxtında müalicə olunmayan çatdan nal şəkilli abses yaranmışdı: irin əzələlərin və düz bağırsağın ətrafına yığılmışdı. Kiçik problemin müalicəsini gecikdirmək onu böyüdür. Hər xəstənin vəziyyəti fərdidir.

Perianal absesin əlamətləri adətən bir neçə gün ərzində artır:

• anusun yanında getdikcə güclənən, döyünən (zoqquldayan) ağrı; oturanda, yeriyəndə, öskürəndə və tualetdə artır;
• anus ətrafında şişkinlik, qızartı və toxunanda istilik;
• əllə hiss olunan ağrılı, bərk düyün;
• qızdırma, üşütmə-titrəmə, halsızlıq;
• dərin abseslərdə düz bağırsaqda ağırlıq, ombaya və ya büzdümə yayılan ağrı, sidik ifrazında çətinlik; xaricdən şiş görünməyə bilər;
• abses özü partlayanda irinli və ya qanlı axıntı gəlir, ağrı birdən azalır.

Son əlamət çoxlarını yanıldır. İrin boşalanda ağrı yüngülləşir və insan xəstəliyin keçdiyini düşünür. Əslində iltihab ocağı yerində qalır və tez-tez fistulaya çevrilir.

Anusun yanındakı ağrılı düyünü başqa xəstəliklərdən də ayırmaq lazımdır. Paraproktiti ən çox tromblaşmış babasil düyünü ilə qarışdırırlar:

Kəskin anal çat və dəri kisti də oxşar ağrı verə bilər. Cədvəl yalnız istiqamət verir, dəqiq fərqi isə müayinə göstərir.

Anal qaşınma paraproktitlə bağlı ola bilərmi?

Bəzən, bəli. Kəskin absesdə ağrı ön planda olur, amma xroniki mərhələdə, fistula yarananda anus ətrafındakı daimi nəmlik və irinli axıntı dərini qıcıqlandırır, qaşınma və göynəmə yaradır. Anal qaşınmanın başqa səbəbləri də var:

• babasil və anal çat: düyünlərin iltihabı və çatdan sızıntı dərini qıcıqlandırır;
• göbələk və bakterial infeksiyalar: nəmlik fonunda yaranır;
• bağırsaq qurdları, xüsusən bizquyruq: qaşınma gecə saatlarında artır;
• səhv gigiyena: həddindən artıq sabun və ətirli tualet kağızı dərinin qoruyucu qatını pozur.

Qaşınmanı sadəcə dəri problemi sayıb aptek kremi ilə «susdurmaq» səbəbi gizlədir. Qaşınma ilə yanaşı irinli və ya qanlı axıntı, ağrı və şişkinlik varsa, proktoloqa müraciət edin.

Paraproktit gözləməyə gəlməyən xəstəlikdir. Bu əlamətlərdən biri varsa, gözləməyin, təcili müraciət edin:

• anusun yanındakı ağrılı şişkinliklə birlikdə hərarət qalxır və ya üşütmə tutur;
• ağrı saatbasaat artır, oturmaq və yatmaq mümkün olmur;
• sidik ifrazı çətinləşib və ya tamam dayanıb;
• qızartı aralığa, ombalara, xaya və ya cinsiyyət dodaqları nahiyəsinə keçir, dəri tünd rəng alır;
• şəkərli diabetdən əziyyət çəkirsiniz və ya immuniteti zəiflədən müalicə alırsınız.

Hərarət yüksəkdirsə və bununla yanaşı güclü zəiflik, ürək çırpıntısı və ya huşun dumanlanması varsa, vaxt itirmədən ən yaxın xəstəxananın təcili yardım şöbəsinə gedin.

Şikayətlər daha yüngüldürsə, məsələn, anusun yanında dövri axıntı verən kiçik dəlik, qaşınma və ya nəmlik narahat edirsə, bu, təcili vəziyyət deyil. Amma planlı müayinəni gecikdirməyin: bu, fistulanın əlaməti ola bilər.

Həkimə gedənə qədər nə etmək olar?

• İlıq oturaq vanna ağrını bir qədər yüngülləşdirə bilər, amma absesi sağaltmır.
• Absesi sıxmayın, deşməyin, üzərinə məlhəm çəkib və ya isti kompres qoyub «yetişməsini» gözləməyin.
• Həkim təyinatı olmadan antibiotikə başlamayın: dərman şikayətləri bir müddət örtüb diaqnozu çətinləşdirə bilər.
• Qəbul etdiyiniz dərmanları, xüsusən qan durulaşdıranları və şəkər dərmanlarını qeyd edin və müayinədə deyin.

Ən yayılmış səhv absesi antibiotiklə «sovuşdurmağa» çalışmaqdır. Antibiotik qan vasitəsilə toxumalara çatır, amma irinlə dolu, divarla əhatə olunmuş boşluğa kifayət qədər keçmir. Hərarət bir müddət düşə bilər, amma irin yerində qalır və yeni yollar axtarır.

Gözləmək bu təhlükələri yaradır:

• irinin dərin qatlara və anusun digər tərəfinə yayılması;
• sfinkterin zədələnməsi, bu isə sonradan qaz və nəcisi saxlamaqda çətinliyə səbəb ola bilər;
• absesin fistulaya çevrilməsi;
• nadir hallarda, xüsusən diabet və zəif immunitet fonunda, toxumaların ölümü ilə gedən, həyat üçün təhlükəli infeksiya.

Ona görə absesin əsas müalicəsi onu cərrahi yolla açıb irini boşaltmaqdır; buna drenaj deyilir. Antibiotik lazım olanda əməliyyatla yanaşı, köməkçi dərman kimi verilir, məsələn, infeksiya ətrafa yayılıbsa və ya xəstədə diabet varsa.

Abses aşkarlandıqda onu gecikdirmədən açmaq lazımdır: əməliyyat anesteziya altında aparılır, irin boşaldılır və yara sarğılarla, nəzarət müayinələri ilə tam sağalana qədər izlənilir. Fistula aşkarlanarsa, onun müalicəsi ayrıca planlaşdırılır. Əməliyyatın gedişi, fistula üsulları və bərpa dövrü haqqında ətraflı məlumatı paraproktit və anal fistulanın müalicəsi səhifəsində oxuya bilərsiniz.

Anal abses və anal fistula eyni xəstəliyin iki mərhələsidir: abses kəskin, fistula xroniki formadır. Abses açılandan və ya özü partlayandan sonra xəstələrin bir qismində irinin keçdiyi yol bağlanmır. Bağırsağın içindəki dəlik ilə anusun yanındakı dəlik arasında nazik kanal qalır. Bu, anal fistuladır (fistul).

Fistulanı bu əlamətlərdən tanımaq olar:

• anusun yanında kiçik dəlik və oradan dövri irinli və ya qanlı axıntı;
• nəmlik, alt paltarının çirklənməsi, xoşagəlməz qoxu;
• dəri qıcıqlanması və qaşınma;
• dəlik bağlananda yenidən şişkinlik və ağrı yaranır.

Fistula öz-özünə sağalmır və zaman keçdikcə budaqlana bilər. Onun müalicəsi cərrahidir, üsul isə fistulanın sfinkterə münasibətinə görə seçilir. Əməliyyat planlaşdırılarkən sfinkterin, deməli, nəcisi tutmaq bacarığının qorunması birinci yerdə durur.

• Anal çatı və babasili vaxtında müalicə edin.
• Qəbizliyin qarşısını alın: gündə təxminən 1,5–2 litr maye, əsasən su için (həkiminiz başqa cür deməyibsə), lifli qida yeyin, hərəkət edin.
• Gigiyena üçün ilıq su kifayətdir: yuyunduqdan sonra dərini yumşaq qurulayın, həddindən artıq sabundan və ətirli kağızdan çəkinin.
• Şəkərli diabet varsa, qan şəkərini nəzarətdə saxlayın.
• Aptekdən özbaşına şam, məlhəm və antibiotik almayın.
• Bir dəfə abses olubsa, sağaldıqdan sonra nəzarət müayinəsinə gəlin; abses təkrarlanırsa, səbəbi araşdırılmalıdır.